Emevîler
Emevî halifeliği
1. Kuruluş ve Şam merkezli yönetim
Emevîler, Muâviye b. Ebû Süfyân’ın 661 yılında halifelik otoritesini sağlamlaştırmasıyla başlayan ve 750 yılında Abbâsî Devrimi’yle sona eren hanedandır. Başkent Şam oldu. Önceki dönemdeki seçilme ve istişare usullerinden hanedan içi verasetin belirginleşmesine geçiş, Emevîleri tarih yazımında tartışmalı kılan önemli dönüşümlerden biridir. Muâviye’nin oğlu Yezîd’i veliaht göstermesi, halifeliğin babadan oğula geçişi yönünde belirleyici bir adım olarak kabul edilir.
2. Kerbelâ ve siyasî ihtilaflar
680 yılındaki Kerbelâ olayı, Hz. Hüseyin ve yakınlarının öldürülmesi nedeniyle İslam tarihinin en derin acılarından biri olarak hatırlanır. Olayın hem siyasî hem mezhebî hafızadaki etkileri yüzyıllarca sürmüştür. İbnü’z-Zübeyr’in muhalefeti ve çeşitli isyanlar, hanedan yönetiminin ilk döneminde siyasî birliğin kırılgan olduğunu gösterdi. Bu olayları anlatırken mezhebî görüşleri tarihî olaylarla karıştırmamak ve farklı kaynakların dilini belirginleştirmek önemlidir.
3. İdarî reformlar ve fetihler
Abdülmelik ve Velîd dönemlerinde Arapçanın devlet yazışmalarındaki yerinin güçlendirilmesi, sikkelerin İslami kimlikle yeniden düzenlenmesi ve merkezî yönetimin pekişmesi önemli gelişmelerdi. Kuzey Afrika üzerinden İber Yarımadası’na geçiş 711 yılında gerçekleşti; aynı çağda Mâverâünnehir ve Sind bölgelerinde de askerî ilerlemeler oldu. Emevî dönemi, Kudüs’te Kubbetü’s-Sahre gibi mimari eserlerin inşası ve Şam’da büyük cami kültürünün gelişmesiyle de tanınır.
4. Toplumsal gerilimler ve 750’de yıkılış
Arap olmayan Müslümanların konumu, eyaletler arasındaki vergi ilişkileri, kabile rekabetleri ve muhalif hareketler Emevî iktidarını zorladı. Horasan’da başlayan Abbâsî yanlısı hareket, 750’deki Zâb Savaşı sonrasında hanedan iktidarını sona erdirdi. Ancak Emevî ailesinin bir kolu Endülüs’e giderek yeni bir siyasî merkez kurdu; bu nedenle 750 yılı bütün Emevî siyasal varlığının değil, Şam merkezli halifeliğin sonudur.
Önemli tarih ve olaylar
Muâviye ile hanedanın başlangıcı
Kerbelâ
Abdülmelik iktidarının sağlamlaşması
Endülüs’e geçiş
Abbâsî Devrimi