Abbâsîler
Abbâsî hanedanı
1. Devrim ve yeni başkent
Abbâsîler 750 yılında Emevî iktidarına son vererek halifeliği devraldı. Hanedan, Hz. Peygamber’in amcası Abbas’ın soyundan geldiği iddiasıyla siyasî meşruiyet kurdu. İlk halifeler Ebü’l-Abbas es-Seffâh ve Ebû Ca‘fer el-Mansûr, yeni düzenin inşasında öne çıktı. Mansûr’un 762 yılında Bağdat’ı kurdurması, Irak’ı büyük bir siyasî ve kültürel merkeze dönüştürdü. Devletin idaresinde İran ve Horasan kökenli askerî ve bürokratik çevrelerin etkisi arttı.
2. İlim, tercüme ve şehir kültürü
Harun Reşid ve Me’mûn dönemleri, saray çevresinde bilimsel faaliyetlerin ve tercüme hareketinin güçlendiği yıllar olarak anılır. Yunanca, Süryanice, Farsça ve Hintçe eserlerin Arapçaya aktarılması felsefe, tıp, matematik ve astronomi çalışmalarını besledi. Beytülhikme çevresine ilişkin bilgiler farklı kaynaklarda farklı biçimlerde aktarılır; tek bir binanın bütün ilmî gelişmeleri açıklamadığı hatırlanmalıdır. Bağdat, ticaret ağları, kitap üretimi ve hukuk-hadis ilimleriyle geniş etkiler yarattı.
3. Merkezî otorite ve eyalet hanedanları
Dokuzuncu yüzyılda askerî birliklerin ve eyalet yöneticilerinin ağırlığı artarken Sâmerrâ bir süre siyasî merkez oldu. Zamanla Tâhirîler, Sâmânîler, Büveyhîler ve Selçuklular gibi hanedanlar Abbâsî halifesinin nüfuz alanında farklı ölçülerde bağımsız siyaset izledi. Halifelik makamı her dönemde aynı gerçek yürütme gücüne sahip değildi; sembolik ve dinî meşruiyet rolü birçok kez siyasî güçten ayrıştı.
4. 1258 Bağdat’ın düşüşü ve Kahire dönemi
1258 yılında Moğol hükümdarı Hülâgû’nun ordusunun Bağdat’ı almasıyla Bağdat merkezli Abbâsî halifeliği sona erdi. 1261’den itibaren Memlük himayesi altında Kahire’de Abbâsî soyundan halifeler bulunması, makamın farklı bir biçimde devam ettiği anlamına gelir. 1517’de Mısır’ın Osmanlı egemenliğine geçişiyle Kahire’deki bu düzen sona erdi. Hilafetin Osmanlılara resmî bir merasimle devredildiği anlatısı ise tarihçiler arasında ayrıca tartışılan bir konudur.
Önemli tarih ve olaylar
Abbâsîlerin iktidara gelişi
Bağdat’ın kuruluşu
Me’mûn dönemi
Moğolların Bağdat’ı alması
Kahire’de sembolik halifelik
Memlük idaresinin sona ermesi