Büyük Selçuklu İmparatorluğu
Selçuklu sultanlığı
1. Selçuklu hanedanının yükselişi
Oğuzların Kınık boyuyla ilişkilendirilen Selçuklu ailesinin yükselişi, on birinci yüzyılın ilk yarısında Horasan bölgesinde hızlandı. Tuğrul ve Çağrı beylerin Gaznelilere karşı mücadelesi 1040 Dandanakan Savaşı’nda önemli bir dönüm noktasına ulaştı. Devletin başlangıç tarihi olarak 1037 ve 1040 gibi farklı yılların kullanılmasının nedeni, siyasî kuruluşun tek güne indirgenemeyen bir süreç olmasıdır. Tuğrul Bey’in 1055 yılında Bağdat’a girişi, Abbâsî halifeliğiyle Selçuklu sultanlığı arasındaki ilişkiyi güçlendirdi.
2. Alp Arslan ve 1071 Malazgirt
1063’te hükümdar olan Alp Arslan döneminde devlet askerî ve diplomatik açıdan etkisini artırdı. 1071 Malazgirt Savaşı’nda Bizans İmparatoru IV. Romanos’un yenilgiye uğraması, Anadolu’nun siyasî tarihinde belirleyici sonuçlar doğurdu. Ancak Anadolu’nun Türkleşmesi ve İslamlaşması yüzyıllara yayılan nüfus hareketleri, yerel beylikler ve toplumsal dönüşümlerin sonucudur; tek savaşla tamamlanan bir olay değildir.
3. Melikşah, Nizâmülmülk ve kurumlar
Melikşah döneminde Selçuklu gücü geniş bir coğrafyaya yayıldı. Vezir Nizâmülmülk’ün yönetim ve eğitim alanındaki etkisi, Nizâmiye medreseleri ve Siyasetnâme geleneğiyle birlikte değerlendirilir. İkta düzeni, askerî hizmet ve tarımsal gelir ilişkisinde önemli rol oynadı. İsfahan ve başka merkezler mimari, ilim ve ticaret açısından gelişti; saray siyasetiyle mezhep ve ilim çevreleri arasındaki ilişkiler de önem kazandı.
4. Taht mücadeleleri ve çözülme
Melikşah’ın 1092’de ölümü ardından hanedan üyeleri arasında uzun mücadeleler başladı. Berkyaruk, Muhammed Tapar ve Sultan Sencer dönemlerinde merkezî güç farklı bölgelerde değişen ölçülerde korundu. 1141 Katvân yenilgisi ve Oğuz ayaklanmaları Sencer’in hâkimiyetini sarstı. 1157’de Sencer’in ölümü, Büyük Selçuklu sultanlığının klasik merkezî biçiminin sonu kabul edilir; ancak Selçuklu adını taşıyan bölgesel yönetimler yaşamaya devam etti.
Önemli tarih ve olaylar
Dandanakan Savaşı
Tuğrul Bey’in Bağdat’a girişi
Malazgirt Savaşı
Melikşah ve Nizâmülmülk’ün ölümü
Katvân yenilgisi
Sultan Sencer’in ölümü