Fâtımîler
İsmâilî Şiî halifelik
1. Kuzey Afrika’da kuruluş
Fâtımîler, 909 yılında Kuzey Afrika’da ortaya çıkan ve İsmâilî Şiîliği temel alan bir halifelik hanedanıdır. Kurucu Ubeydullah el-Mehdî’nin soy ve meşruiyet iddiası, Abbâsî yönetimiyle farklı dinî-siyasî anlayışların rekabeti içinde şekillendi. Hanedan başlangıçta günümüz Tunus çevresinde etkili oldu; daha sonra batıdan Mısır’a uzanan bir güç hâline geldi. Fâtımîlerin soy kökeni ve siyasî propaganda metinleri, farklı tarih kaynaklarında tartışmalı biçimde ele alınmıştır.
2. Mısır’ın alınması ve Kahire
969 yılında komutan Cevher es-Sıkıllî Mısır’ı ele geçirdi ve yeni merkez olarak Kahire’nin temellerini attı. El-Ezher Camii ve sonrasında gelişen ilim çevresi, siyasî iktidar ile dinî eğitimin birleştiği önemli kurumlardan biri oldu. Fâtımîlerin Akdeniz ve Kızıldeniz ticaret ağları, şehir ekonomisi ve saray kültürü üzerinde etkileri vardı. Devletin idaresi, farklı dinî toplulukların statüsü ve vezirlerin gücü yüzyıllar boyunca değişim gösterdi.
3. Siyaset, inanç ve bölgesel rekabet
Fâtımî halifeleri, yalnızca bir devletin hükümdarı değil aynı zamanda İsmâilî imamı olma iddiasındaydı. Abbâsîlerle ve diğer bölgesel yönetimlerle bu meşruiyet rekabeti sürdü. Suriye, Hicaz ve Kuzey Afrika’daki kontrol zamanla genişleyip daraldı. On birinci yüzyılda ekonomik bunalımlar, askerî güçlerin rekabeti ve siyasî istikrarsızlık halifeliğin yapısını zorladı.
4. 1171’de sona eriş
On ikinci yüzyılda Mısır’da etkili olan Selâhaddin Eyyûbî, Fâtımî devletinin son yıllarında vezirlik yaptı. 1171 yılında Fâtımî halifeliğine son verilerek Abbâsî halifesinin adı hutbelerde yeniden okunmaya başlandı. Bununla birlikte Fâtımî dönemi Mısır mimarisi, ilim kurumları, süsleme sanatları ve Akdeniz ticaretinde kalıcı izler bıraktı.
Önemli tarih ve olaylar
Fâtımî hanedanının ortaya çıkışı
Mısır’ın fethi ve Kahire’nin kuruluşu
El-Ezher’in kuruluş dönemi
Fâtımî halifeliğinin sona ermesi